วัยทอง เป็นคำนิยามของกระทรวงสาธารณสุขเพื่อทดแทนคำว่าวัยหมดระดู หรือวัยขาดประจำเดือน Menos = month Pause = stop

สามารถแบ่งวัยทองออกเป็นระยะๆ เป็นขั้นบันได Climacteric = ladder ประกอบด้วย 

  1 Premenopause
2 Menopause
  3 Postmenopause

Perimenopause อาจเรียกได้ว่าเป็นวัยใกล้หมดฤดูวัยนี้มีความสำคัญมากเพราะประจำเดือนจะมาไม่สม่ำเสมออาจกินเวลาหลายปีโดยเฉลี่ยใช้เวลาประมาณ 2 ถึง 8 ปีแล้วแต่ราย

การเปลี่ยนแปลงที่พบได้ มี 2 ปัญหาหลักๆ คือ

    1  ระบบสืบพันธุ์ของสตรี

    2  อาการที่สัมพันธ์กับการขาดประจำเดือน

   1. ปริมาณไข่ในรังไข่ลดลงอย่างรวดเร็ว  

   2. ต่อมใต้สมองและสมองไฮโปทาลามัสมีการทำงานเพิ่มขึ้นระดับ FSH และ LH เพิ่มขึ้นในช่วง 20-30 ปีหลังจากหมดประจำเดือนหลังจากนั้นจะค่อยๆลดลง แต่ยังมีการทำงานเป็นจังหวะๆ เหมือนเดิม  

   3. รังไข่ลดการทำงานลงอย่างมากแต่ไม่ได้หยุดโดยสิ้นเชิงยังคงสามารถผลิต DHEA / Androstenenedione และ Testosterone ได้อยู่ดังนั้นจะพบว่าถึงแม้ปริมาณเอสโตรเจนจะลดลงจาก 40 ถึง 400 pgm ลดลงเหลือ 10-20 pgm เท่านั้น นอกจากนั้นอายุที่เพิ่มขึ้นทำให้เอสโตรเจนเปลี่ยนเป็นเอสโตรนเพิ่มขึ้นด้วยปัญหาสุขภาพที่เกิดตามมาจากการขาดเอสโตรเจน

อาการที่สัมพันธ์กับการขาดประจำเดือนจะหงุดหงิด อ่อนเพลีย ซึมเศร้าปวดศีรษะ หลงลืม น้ำหนักขึ้น นอนไม่หลับ ปวดตามข้อตามกล้ามเนื้อ 

ใจสั่น น้อยใจง่าย ปัสสาวะลำบาก ท้องผูก ความต้องการทางเพศลดลง 

- อาการร้อนวูบวาบ Hot Flush (Vasomotor Symptom) ส่วนใหญ่จะหายไปเองภายใน 1-2 ปี ยังพบว่าร้อยละ 25 จะหมดไปภายใน 5 ปี 

- อาการทางจิตใจ มีความวิตกกังวลเกี่ยวกับสภาพร่างกายที่เปลี่ยนไป ขาดสมาธิในการทำงาน กระวนกระวาย หลงลืม หงุดหงิด กลุ่มอาการเหล่านี้นี้เกิดจากการลดความไวต่อ Dopamine receptor 

- อาการเกี่ยวกับความจำและความจำเสื่อม (Cognition & Alzhemeir)

- Atrophic conditions

        ผิวหนังจะเหี่ยวแห้งและบางลง คัน เล็บเปราะแตกง่าย ผมร่วงเกิดจากการสูญเสียของคอลลาเจนและอีลาสติน 30% ใน 10 ปีแรกซึ่งการให้เอสโตรเจนทดแทนก็จะสามารถคืนกับสู่ระดับก่อนวัยทองได้ภายใน 12 เดือน

        คันปากช่องคลอด

        ผื่นแห้งอักเสบ Lichen sclerosus

- ปัญหาสุขภาพระยะยาว

         โรคหลอดเลือดหัวใจ และ กล้ามเนื้อหัวใจตาย  

เมื่อเข้าสู่วัยหมดประจำเดือนระดับ LDL ในเลือดจะเพิ่มขึ้น ปกติระดับฮอร์โมนเอสโตรเจนจะช่วยควบคุมอัตราส่วน HDL : LDL ให้อยู่ในระดับที่ HDL สูงกว่า LDL แต่เมื่อขาดฮอร์โมนเอสโตรเจนอัตราส่วน LDL จะสูงขึ้นอย่างชัดเจน เอสโตรเจนมีผลดีต่อหลอดเลือดหัวใจที่ปกติช่วยป้องกันplaque ที่เกาะที่เส้นเลือดหัวใจได้แต่ในกรณีที่เป็นโรคหัวใจไปแล้วอาจจะไม่มีข้อดีและอาจจะทำให้เกิดการอักเสบเพิ่มมีรายงานหลายที่ยังมีข้อขัดแย้งยังไม่สามารถสรุปได้

    นอกจากนั้นเอสโตรเจนยังมีผลต่อภาวะ Metabolic syndrome ซึ่งจะประกอบด้วยกลุ่มอาการความดันโลหิตสูง ไตรกลีเซอไรด์สูง HDL Cholesterol อ้วนลงพุง ระดับน้ำตาล Fasting สูง

    การออกกำลังกายถือเป็นวิธีป้องกันหลักสำหรับโรคหลอดเลือดหัวใจและกล้ามเนื้อหัวใจตายโดยควรออกกำลังกายอย่างน้อยวันละ 30 นาทีสัปดาห์ละ 2-3 วัน

       ภาวะกระดูกพรุน

ภาวะวัยทองมีผลต่อเกลือแร่ของกระดูกลดลงปกติมวลกระดูกจะสูงสุดที่อายุ 30-40 ปีหลังจากนั้นจะลดลงเรื่อยๆช้าๆตำแหน่งกระดูกที่มักจะหักและพบบ่อยได้แก่กระดูกท่อนแขนนอกกระดูกสันหลังและกระดูกสะโพกต้นขา OSTA index =0.2 x Body weight (kg) - อายุ (ปี) ถ้า < -1 ควรรับการตรวจ BMD

     การป้องกันกระดูกพรุนโดยการให้แคลเซียมในสตรีก่อนหมดประจำเดือน ต้องการแคลเซียมวันละ 1,000 มก. แต่ในสตรีวัยก่อนหมดประจำเดือนต้องการแคลเซียมวันละ 1,200 มก.และ 1,500 มก. ในสตรีหลังหมดประจำเดือนหรือวัยทองนอกจากนั้นยังจำเป็นต้องมีการออกกำลังกายเพื่อกระตุ้นการสร้างและสะสมแคลเซียมเป็นลักษณะ Weight Bearing Exercise

     นอกจากนั้นยังมียาในกลุ่มเสริมสร้างกระดูกได้แก่กลุ่ม Bisphosphonate 

- การวินิจฉัยภาวะวัยทอง

    ไม่จำเป็นต้องใช้เครื่องมือหรือใช้ผลทางห้องทดลองพิเศษใช้อาการโดยรวมประกอบที่สำคัญที่สุดคืออาการหมดประจำเดือนนั่นเอง โดยเงื่อนไขคือการหมดประจำเดือนอย่างน้อย 1 ปีและ มีอาการร่วมด้วยตามที่กล่าวข้างต้นหากมีการหมดประจำเดือนก่อนอายุ 45 ปีก่อนกำหนดอาจจำเป็นต้องใช้การตรวจระดับ FSH และ Estradiol

การรักษาแบบพื้นฐาน

อาหาร

- ควรเลือกรับประทานอาหารกากใยสูง เช่น ผักใบเขียวผลไม้ที่มีเส้นใย อาจพิจารณารับประทานผลิตภัณฑ์จากถั่วเหลืองซึ่งมีปริมาณเอสโตรเจน 

- รับประทานโปรตีนประเภทที่ย่อยง่ายเช่นจากปลา หลีกเลี่ยงโปรตีนจากเนื้อแดงเช่นหมูวัว

- รับประทานไขมันในปริมาณต่ำลงและ หลีกเลี่ยงการรับประทานไขมันที่มีการปรุงแต่งหรือผ่านความร้อนเช่น transform fat ของทอดของปิ้งย่าง

- หลีกเลี่ยงการรับประทานอาหารหวาน คาร์โบไฮเดรตสูง

- หลีกเลี่ยงการรับประทานเค็ม  low salt  Diet

- งดดื่มสุราแอลกอฮอล์ และงดสูบบุหรี่

การออกกำลังกาย

- ควรออกกำลังกายสม่ำเสมอเป็นลักษณะออกกำลังกายแบบแอโรบิคครั้งละประมาณ 30 นาทีโดยออกกำลังกายสัปดาห์ละ 3 ครั้ง

- ลักษณะการออกกำลังกายควรเป็นลักษณะการยืดหยุ่นและการทรงตัวเช่น โยคะ รำมวยจีน pilates เพื่อเสริมสร้างกล้ามเนื้อส่วนต่างๆของร่างกายป้องกันปกป้องการรับแรงกระแทก

การตรวจเช็คสุขภาพ

- ควรตรวจร่างกายประจำปีได้แก่ ความดัน ส่วนสูง  BMI ตรวจร่างกายทั่วไป

- ตรวจเต้านมปีละครั้ง

- ตรวจภายใน เช็คมะเร็งปากมดลูก อัลตร้าซาวด์อย่างน้อยปีละครั้ง

- ตรวจเลือดดูระดับน้ำตาล ไขมัน การทำงานของตับ การทำงานของไตปีละครั้ง

- ตรวจความหนาแน่นของกระดูก 2-3 ปีครั้ง 

1. ลดอาการพร่องฮอร์โมนเอสโตรเจน

ประกอบด้วยอาการกลุ่ม ร้อนวูบวาบ หงุดหงิด นอนไม่หลับ (Vasomotor Symptom) และ อาการกลุ่มทางเดินปัสสาวะ (GSM) ได้แก่  

      - ปัสสาวะเล็ด

      - อาการคันที่ปากช่องคลอด

      - ช่องคลอดหย่อนและมดลูกหย่อน

      - กลั้นอุจจาระไม่อยู่

      - ช่องคลอดแห้งตกขาวผิดปกติ

      - มีเพศสัมพันธ์แล้วเจ็บและมีเลือดออก

      - สมรรถนะทางเพศลดลง

2. ป้องกันกระดูกพรุน

A Conventional MHT 

    คือการให้ฮอร์โมนที่มีฮอร์โมนเอสโตรเจนเป็นส่วนประกอบหลัก ซึ่งอาจจะมีโปรเจสเตอโรนหรือไม่มีก็ได้

ลักษณะฮอร์โมนที่ใช้อาจเป็นฮอร์โมนเอสโตรเจนหรืออนุพันธ์ของ เอสโตรเจนก็ได้ซึ่งอาจเป็น natural estrogen /synthetic estrogen

    เอสโตรเจน 3 ฟอร์มเรียงลำดับความแรงจากมากไปน้อย Estradio; (E2) → Estrone(E1) → Etriol(E3) เอสโตรเจนที่เลือกใช้อยู่เป็นเอสโตรเจนที่อยู่ในรูป Sex Steroid ไม่ควรเลือกใช้เอสโตรเจนที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ เช่น stilbestrol หรือ dinoestrol การใช้เอสโตรเจนสามารถใช้ได้ใน 3 ลักษณะ  

    - การรับประทาน   

    - การทาผิวหนัง

    - การฉีดเข้ากล้าม